Так атрымалася, што сустрэча з маларытчанкай Феадосіяй Сцяпанаўнай Аўдзеюк прыадчыніла для мяне не толькі яшчэ адну трагічную старонку вайны, але і распавяла пра радавод сваёй сям'і.
Феадосіі Сцяпанаўне ідзе 89-ы год, але яна яшчэ трымаецца малайцом. Далей свайго дома, праўда, не ходзіць, ды і па пакоі паволі перасоўваецца, абапіраючыся на палку. Яе дзяцінства, як і многіх аднагодкаў, абпалена жорсткім дыханнем вайны. Пра тыя гады нялёгка ўспамінаць. І ўсё ж я папрасіла Феадосію Сцяпанаўну расказаць, што ёй памятаецца з ваеннага дзяцінства, і распавесці гісторыю бацькоўскай сям'і сваёй маці Марыі Фёдараўны, якая была дзесятым дзіцем.
Па словах Феадосіі Сцяпанаўны, у сям'і яе дзядулі і бабулі, Фёдара Паўлавіча і Пелагеі Іванаўны Лемачко з вёскі Збураж, нарадзілася дванаццаць дзяцей, праўда, трое з іх – Уладзімір, Сямён і Сцяпан – памерлі яшчэ маленькімі, а іх сястру, сямнаццацігадовую Еўдакію, забіла падчас навальніцы. Далей па гадах нараджэння ішлі Антон, Іван, Васіль (гэта быў мой родны дзед. – Прыма. аўт.), Ульяна, Ефрасіння, Марыя (мама Феадосіі Сцяпанаўны), Максім і Стэфаніда.
Антон Фёдаравіч Лямачка, як вынікала з аповеду яго пляменніцы, быў да вайны старшынёй Збуражского сельскага Савета, падтрымліваў сувязь з партызанамі, і ў 1942 годзе, калі гітлераўцы асабліва зверствавалі, уся сям'я актывіста была расстраляная. Кіраўніка сям'і, яго жонку Дар'ю і дачку Насту фашысты і іх памагатыя забілі прама ў роднай хаты. На месцы страшнай расправы, «на Выгане», як кажуць у Збураже, яшчэ доўгія гады стаяў невялікі драўляны крыж. Нават я яго яшчэ памятаю. Пазней астанкі загінуўшых перанеслі адтуль на збуражское могілках. А тры дачкі Антона Фёдаравіча-Ксенія (1924 г.н.), Параскева (1926) і Еўдакія (1932) – паспелі схавацца ў падземны ход, які сыходзіў з склепа ў хлеў. Збудаваў яго бацька, прадчуваючы, што і ў яго дом могуць наляцець карнікі і можа здарыцца нядобрае. Але дзяўчат потым усё роўна схапілі і расстралялі ўжо ў Маларыце.
Забягаючы наперад, скажу, што з чатырох сыноў Фёдара і Пелагеі Лемачко вайна забрала траіх: Антон з сям'ёй быў расстраляны, Іван прапаў без вестак на фронце, і ў сакавіку 1945 года ў баях каля ракі Одэр загінуў Васіль. Вярнуўся дадому з фронту толькі малодшы сын Максім, які выхаваў з жонкай траіх дзяцей. Мая бабуля Ксенія, застаўшыся ўдавой, у жорсткіх пасляваенных рэаліях падымала на ногі дачку Вольгу (1940 г.н.) і сына Сцяпана (1943) – майго бацькі. Так неміласэрная і кровапралітная Вялікая Айчынная вайна ўмяшалася ў лёс адной з тысяч беларускіх сем'яў. А колькі бацькоў, мужоў, братоў не дачакаліся ў многіх іншых сем'ях, колькі нявінных ахвяр з ліку мірнага насельніцтва знішчылі фашысцкія Каты! Бо кожны трэці беларус склаў галаву на той вайне, амаль у кожнай беларускай сям'і недалічыліся каго-небудзь з сваіх кровинушек. Вось якой цаной заваяваны наш сённяшні мірны дзень.
Працягваючы далей свой аповяд, Феадосія Сцяпанаўна ўспамінала, што пасля гібелі сям'і дзядзькі Антона бацька з маці адвялі яе з братам Фёдарам з вёскі. "Начавалі мы і ў капах сена за Залессем, і жылі ў зямлянках ва ўрочышчы Ракітніца каля Галеўкі, у Гарохавішча (хутар Вылыены), – казала жанчына. - Бацька мой, Сцяпан Максімук, быў прызваны яшчэ ў польскую армію, а праз тры гады вярнуўся дадому з палону, дзе пасля доўгіх пакут яго і яшчэ некалькіх чалавек забраў да сябе на працу нямецкі Баўэр. Вярнуўшыся дадому, бацька стаў дапамагаць партызанам: майстраваў самаробныя міны і выбуховыя прылады, папраўляў зброю». Падтрымлівалі мясцовыя жыхары партызан і харчаваннем, хто чым мог.
Пасля вызвалення ў 1944 годзе бацькі Фені прызвалі ў дзеючую армію. Падчас баёў ля Віслы Сцяпан Якаўлевіч атрымаў раненне ў нагу. Пасля яго лячылі ў шпіталі ў далёкім Арэнбургу, але нагу захаваць не ўдалося. Восенню 1946 года, як распавядала Феадосія Сцяпанаўна, бацькі-інваліда прывезлі цягніком у Брэст, і медсёстры патэлефанавалі ў Збуражский сельсавет, каб сваякі прыехалі за ім. Але сакратар сельсавета змагла перадаць гэтую просьбу жонцы і дзецям толькі на наступны дзень. Пакуль знайшлі конь, каб забраць дадому бацькі, ледзь паспелі на станцыю да адпраўлення цягніка. Медсёстры ўжо было падумвалі, што ад Сцяпана Максімука адмовіліся родныя. Але, дзякуй Богу, былога франтавіка шчасна даставілі дадому. Якое ж гэта было шчасце для родных, што бацька і муж вярнуўся з вайны жывым! Мама, як успамінала Феадосія Сцяпанаўна, дзякавала медсясцёр і дала ім у дарогу трохі хлеба і збожжа.
Сцяпан Якаўлевіч пражыў яшчэ доўгае жыццё. Крыху больш за месяц не дажыў да свайго 80-годдзя. Нягледзячы на тое, што быў інвалідам, ніколі без справы не сядзеў: рабіў з бляхі вядра, Лазенкі на малако, шыў на швейнай машынцы буркі, штаны, шапкі – усё ўмеў.
Феня, яшчэ будучы непаўналетняй, пасля вайны працавала ў Збураже на цагляным заводзе, потым ездзіла на заробкі ў Растоўскую вобласць, адкуль за сваю працу можна было прывезці збожжа, адправіць пасылку з сухафруктамі. Потым выйшла замуж за Васіля Аўдзеюка і разам з ім працавала на агароднінасушыльным заводзе. 25 гадоў аддала Феадосія Аўдзеюк Маларыцкаму ОСЗ, працавала тут варшчыцай. За шматгадовую добрасумленную працу мае шматлікія ўзнагароды. І ўсё б было добра, але рана пайшоў з жыцця па хваробе муж Васіль. Другі раз яна выйшла замуж за Уладзіміра Гардзеюка. Бог не даў жанчыне сваіх дзяцей, але ва Уладзіміра быў сын Мікалай ад першай жонкі. І Феадосія Сцяпанаўна акружыла клопатам і яго з жонкай Тамарай, і сям'ю пляменніцы Ларысы Васільевай. А цяпер, калі яна зноў засталася адна (15 гадоў таму памёр Уладзімір), і Ларыса Фёдараўна, і Мікалай Уладзіміравіч даглядаюць пажылую жанчыну, дапамагаюць ёй у вырашэнні бытавых пытанняў.
Феадосія Сцяпанаўна, да майго здзіўлення, у сваім паважаным узросце памятае не толькі імёны шматлікіх сваякоў, але і года іх нараджэння. На жаль, ужо многіх і многіх з іх сёння няма ў жывых. Няма і брата Фёдара, які быў на шэсць гадоў старэйшы за сястру. Феадосія Сцяпанаўна стараецца не губляць сувязь з блізкімі, да прыкладу, мае зносіны па тэлефоне з дзецьмі самай малодшай з мамчыных сясцёр – Стэфаніды Фёдараўны, а часам яны самі прыязджаюць адведаць стрыечную сястру. "А ў малітвах я памінаю імёны 38 сваякоў, - кажа Феадосія Сцяпанаўна, - усіх, каго ўжо няма з намі, але каго я і цяпер памятаю».
Нам бы ўсім павучыцца ў вас, Феадосія Сцяпанаўна, шанавання свайго роду, павазе да людзей, якія стаяць ля яго вытокаў, і да тых, хто, як новая галінка на дрэве, даваў яму далейшы працяг. Наперадзе-Радаўніца. Схілім жа ў гэты дзень галаву ля магіл родных і памянем у малітве ўсіх, хто жыў, працаваў, змагаўся за свабоду і незалежнасць Радзімы на палях баёў і ўздымаў з руін нашы гарады і вёскі ў пасляваенны час, дзякуючы каму сёння жывем мы. Жывем у мірнай і квітнеючай краіне-у нашай роднай Беларусі.
Галіна ПРАКАПУК
Фота Алега КРАМЯНЕЎСКАГА
