* * *
Такога парада не ведала гісторыя
Загад па атрадах: прыбыць у сталіцу!
3 ліпеня 1944 года нашы войскі вызвалілі Мінск ад фашысцкіх акупантаў, а праз 13 дзён тут адбыўся партызанскі парад. Або, калі прытрымлівацца дакладнай тэрміналогіі, мітынг працоўных у гонар вызвалення сталіцы Беларусі. Прынамсі, менавіта так у «Савецкай Беларусі» за 18 ліпеня 1944 года называецца гэта падзея ў матэрыяле «Свята вызваленага Мінска». Цытуем фрагмент:
«МІНСК, 16 ліпеня. Сёння ў сталіцы Беларусі адбыўся мітынг працоўных горада Мінска і партызан Мінскай вобласці, прысвечаны вызваленню сталіцы Беларускай ССР ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў».
Дарэчы, першапачаткова шэсце партызан не планавалася — замысел арганізатараў абмяжоўваўся толькі мітынгам працоўных, але ўлічваючы велізарную колькасць партызан, якія прыбылі ў сталіцу па загадзе вышэйшага камандавання, было вырашана перафарматаваць мерапрыемства. Пазней у сваёй кнізе «Партызанская рэспубліка» сакратар ЦК КПБ, начальнік Беларускага штаба партызанскага руху Пётр Калінін успамінаў:
«Увечары 14 ліпеня 1944 г. адбылося пасяджэнне бюро ЦК КПБ. Было прынята рашэнне арганізаваць з нагоды вызвалення не толькі мітынг, але і парад беларускіх партызан. Месцам для правядзення парада быў абраны гарадскі іпадром, які быў загадзя правераны мінерамі, размінаваны і ахоўваўся партызанскай брыгадай «Буравеснік».
30 тысяч партызан прыбылі ў сталіцу БССР не толькі дзеля святкавання, а з мэтай узмацнення абароны Мінска на выпадак магчымай нямецкай контратакі, для арганізацыі аховы складоў і ваеннапалонных, для расфарміравання і далейшага вызначэння лёсу кожнага прыбылага. Хтосьці з партызан уліўся ў шэрагі рэгулярнай Чырвонай арміі і адправіўся дабіваць фашыстаў у іх логаве, хтосьці застаўся падымаць з руін народную гаспадарку. Адзначым, што па дарозе ў сталіцу партызаны зачышчалі навакольныя лясы ад недабітых фашыстаў і іх прывахвостак.
Як гэта было
Пра тое, як праходзіў мітынг-парад, знята мноства сюжэтаў, напісана сотні артыкулаў і нават нямала кніг, але давайце зноў звернемся да першакрыніцы — нумару «СБ» 80-гадовай даўніны, у якім расказваецца пра ход мітынгу-парада:
«Велізарнае поле іпадрому поўнае народу. 50 тысяч мінчан і звыш 30 тысяч партызан прыйшлі сюды. Трыбуна ўпрыгожана беларускім народным арнаментам, лозунгамі і партрэтамі таварышаў Леніна і Сталіна, а таксама праслаўленых партызан і партызанак. На трыбуну падымаюцца старшыня Саўнаркама БССР т. Панамарэнка, старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР т. Наталевіч, сакратары ЦК КП(б)Б тт. Калінін, Малін, Гарбуноў, камандуючы 3-м Беларускім фронтам генерал арміі Чарняхоўскі, сакратары ЦК ЛКСМБ тт. Зімянін, Лівенцаў».
Для камандуючага 3-м Беларускім фронтам Івана Чарняхоўскага, чые войскі вызвалялі Мінск ад фашысцкай нечысці, гэта быў апошні парад. Праз сем месяцаў, 18 лютага 1945 года, не дажыўшы пяці дзён да маршальскіх пагонаў і двух з паловай месяцаў да Вялікай Перамогі, Іван Данілавіч Чарняхоўскі загінуў пры вызваленні польскага горада Мельзак (сёння Пенежына). Яму было ўсяго 38 гадоў. Але вернемся да публікацыі «СБ»:
«Старшыня Мінскага гарадскога савета т. Бударын адкрывае мітынг. Першае слова прадастаўляецца старшыні Саўнаркама БССР т. Панамарэнку.
— Таварышы! Працоўныя горада Мінска, партызаны і партызанкі Мінскай вобласці! — кажа т. Панамарэнка. — Ад імя ЦК КП(б)Б, Саўнаркама і Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларусі віншую вас з вызваленнем ад гнёту нямецка-фашысцкіх захопнікаў!»
Дзеля гістарычнай справядлівасці адзначым, што Панцеляймон Панамарэнка быў не зусім дакладны ў сваім звароце да прысутных. Так, у парадзе ўдзельнічалі партызаны 20 брыгад Мінскай вобласці, але разам з імі ў агульным страі ішлі дзевяць брыгад з Баранавіцкай вобласці і адна з Вілейскай.
Таксама на мітынгу ад працоўных выступіла маці двух франтавікоў настаўніца Л.К. Папова, якая расказала пра зверствы і здзекі акупантаў над мірным насельніцтвам Мінска. Цытуем «СБ»:
«— Наша падзяка Чырвонай Арміі і вялікаму Сталіну, — сказала Папова, — будзе складацца ў тым, што, не шкадуючы сіл, мы зноў адбудуем наш родны Мінск, каб ён зноў стаў горадам працы, навукі і культуры. Ад імя працоўных Мінска я выношу падзяку Чырвонай Арміі і партызанам, выношу падзяку нашаму ўраду і Цэнтральнаму Камітэту Камуністычнай партыі бальшавікоў Беларусі за наша вызваленне…»
Ад імя Чырвонай арміі на мітынгу выступіў генерал-маёр Багдановіч, які падзякаваў партызан, жыхароў Мінска, якія далі адпор ворагу. У завяршэнне прамовы ваеннаслужачы правозгласіў «ура» ў гонар вызвалення сталіцы Беларусі.
І хоць у артыкуле не паказаны ініцыялы генерал-маёра, хутчэй за ўсё, гаворка ідзе пра Пятра Канстанцінавіча Багдановіча, удзельніка аперацыі «Баграціён», камандзіра 49-й стралковай дывізіі 33-й арміі. Дарэчы, у красавіку 1945-га Багдановіч стане Героем Савецкага Саюза за ўзорнае выкананне баявых заданняў, адвагу і гераізм.
Дзякуй дзеду за Перамогу!
Мінчанін Артур Стрэх, чый родны дзед Якаў Стрэх удзельнічаў у гістарычным парадзе партызан, падзяліўся з «СБ» успамінамі дзеда:
Якаў Стрэх.
— Ён ваяваў у брыгадзе «Буравеснік». З усмешкай дзядуля расказваў, што, калі іх брыгада праходзіла міма трыбун з кіраўніцтвам рэспублікі і ваенным камандаваннем, Пётр Калінін злосна памахаў у іх бок кулаком. Было за што пагражаць… Калі ў асноўным прыбылыя ў сталіцу партызанскія брыгады размясціліся ў наваколлях горада, то «Буравеснік», у задачу якога ўваходзіла ахова іпадрома, свой лагер разбіў каля яго. На бяду адным і на радасць партызанам «Буравесніка» на супрацьлеглым беразе Свіслачы знаходзіўся спіртагарэлачны завод, на якім 10 ліпеня вырабілі 279 дэкалітраў спірту. 11 ліпеня сакратар Мінскага гаркама КП(б)Б Фёдар Глебаў даклаў сакратару абкама Васілю Казлову пра абуральную падзею: 14 «буравеснікаў» уварваліся на спіртзавод і вывезлі 200 дэкалітраў спірту.
У перакладзе на зразумелую мову гэта амаль тры тысячы бутэлек гарэлкі. Але, як кажуць, пераможцаў не судзяць. Да таго ж пасля парада многія з яго ўдзельнікаў былі прызваны ў шэрагі Чырвонай арміі і адправіліся біць фашыстаў ужо ў Еўропе. Камусьці напэўна пашчасціла пакінуць свой подпіс на сценах Рэйхстага.
— Брыгаду не толькі не пакаралі, але многіх яе партызан нават узнагародзілі. У тым ліку і майго дзеда, які напярэдадні парада атрымаў медаль «Партызану Айчыннай вайны» I ступені. Што датычыцца самога парада, то дзед казаў, што відовішча гэта было яшчэ тое! У партызан, якія горда крочылі перад трыбунамі з высокімі гасцямі, выгляд быў, прама скажам, стракаты. Інакш кажучы, кожны апрануўся хто ва што гадзіў: грамадзянскія пінжакі, штаны, боты, шапкі спалучаліся неверагодным чынам з дэталямі чырвонаармейскай і трафейнай нямецкай уніформы. Зброя выклікала яшчэ больш пытанняў: тут былі і нямецкія «шмайсеры», і вінтоўкі Мосіна часоў Першай сусветнай, і самаробная зброя лясных майстроў… А яшчэ былі танкі, самаходныя ўстаноўкі, гарматы. Дарэчы, адна з супрацьтанкавых гармат была ўмельцамі пастаўлена на колы ад… ваза. Гэты рарытэт пасля парада змясцілі ў музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны.
Парад уяўляў сабой маляўнічае відовішча. Мінчане, успамінаў дзед, вельмі цёпла віталі партызан, якія без рэпетыцый і страявой падрыхтоўкі годна прайшлі перад генералітэтам і партыйным кіраўніцтвам Беларусі. А яшчэ дзед шкадаваў, што адразу пасля парада ўсе ўдзельнікі павінны былі здаць сваю зброю.
На палатне
Мітынг-парад завяршыўся ў чатыры гадзіны дня. Яго зачыняў зводны кавалерыйскі эскадрон. Усё дзеянне здымалася на кінаплёнку, але да шырокай публікі дайшлі толькі некалькі ўсім вядомых хвілін, атрыманых з Масквы ў 1962 годзе.
Як было б цудоўна ўбачыць увесь трохгадзінны фільм! Будзем верыць, што ён чакае свайго часу дзесьці на пыльных паліцах нейкага расійскага архіва. Дадамо, што парад не толькі здымалі на кінаплёнку і апісвалі ў газетах, яго яшчэ і намалявалі на палатне. Будучы народны мастак Беларусі Яўген Зайцаў на парадзе быў не ўдзельнікам, а гледачом. Сваё гістарычнае палатно ён стварыў у 1947 годзе і атрымаў за яго 55 тысяч рублёў, што тады складала вельмі прыстойную суму. Цікава, што падчас вайны Зайцаў працаваў у штабе партызанскага руху. Удзельнічаў у выпуску і афармленні выдання «Партызанская дубінка» і сатырычнай лістоўкі «Раздавім фашысцкую гадзіну». У 1950-м Зайцаў напіша класічнае вялікае палатно «Абарона Брэсцкай крэпасці ў 1941 годзе», рэпрадукцыю якога можна ўбачыць у пераходзе пад плошчай Перамогі. Памёр Яўген Аляксеевіч у 1992 годзе ў Мінску. Яму было 84 гады.
Я. Зайцаў. «Парад партызан у Мінску». 1944 год.
2 ліпеня 2024 года, уручаючы дзяржаўныя ўзнагароды напярэдадні Дня Незалежнасці, Прэзідэнт успомніў, як 80 гадоў таму ацалелыя мірныя жыхары Мінска з лікаваннем сустракалі савецкія танкі. Аперацыя «Баграціён» яшчэ не была скончана, і байцы Чырвонай арміі адпраўляліся на захад, каб канчаткова знішчыць ворага на сваёй тэрыторыі, вызваліўшы краіну, і дайсці да Берліна. «Наперадзе іх чакалі доўгія месяцы вайны — амаль год. Але ўжо відавочна — перамога будзе за намі, — Аляксандр Лукашэнка згадаў у сваім выступленні парад беларускіх партызан у Мінску, заўважыўшы, што гэта вызначэнне не зусім дакладнае, паколькі ў барацьбе з ворагам удзельнічалі і падпольшчыкі, і многія іншыя. — Беларусь — не толькі рэспубліка-партызанка і быў парад партызан. Гэта быў парад нашага руху супраціўлення». Неўзабаве пасля яго пачалася велізарная праца па аднаўленні знявечанай краіны. Прэзідэнт упэўнены: «У тыя ліпеньскія дні 44-га ў самых светлых сваіх марах людзі бачылі Беларусь менавіта такой, якой мы бачым яе цяпер. Незалежнай, прыгожай, а галоўнае — мірнай».
Удзельнік парада партызан 1944 года Васіль ДАЎЖОНАК: «Мы заплацілі занадта дорагую цану, каб забыць тых, каму абавязаны жыццём»
Ваяваўшы ў партызанскім атрадзе «Барацьба» брыгады «Народныя мсціўцы» Васіль Даўжонак сёння адзін з нешматлікіх (калі наогул не адзіны), хто ўдзельнічаў у партызанскім парадзе, які праходзіў у Мінску 80 гадоў таму — у ліпені 1944-га. Усё сваё жыццё Васіль Пятровіч прысвяціў абароне рубяжоў Радзімы. Партызан, чэкіст, пагранічнік — паўстагоддзя ў страі! У свае 99 гадоў палкоўнік Даўжонак поўны аптымізму і планаў. Нягледзячы на ўзрост, гісторык і публіцыст працягвае даследаваць партызанскі рух Беларусі.
Васіль Даўжонак.
— Якім вам запомнілася 22 чэрвеня 1941 года?
— Мітуслівым і напружаным. Нарадзіўся я 20 кастрычніка 1925 года ў вёсцы Далькавічы Плешчаніцкага (цяпер Лагойскага) раёна Мінскай вобласці ў вялікай сям'і. Нас было 11 дзяцей. Да пачатку вайны скончыў сем класаў. Пра тое, што вайна пачалася, мы даведаліся ў другой палове дня ад суседа. У яго аднаго ў нашай вёсцы быў прыёмнік. На восьмы дзень вайны наш раён і вёску акупавалі немцы. У Плешчаніцах размясціўся вялікі ваінскі гарнізон з падраздзяленняў СС і рэгулярных частак. Наша вёска апынулася ў глыбокім тыле. Акупавана, але не зломлена.
— З чаго пачалася ваша партызанскае жыццё?
— Старшыня калгаса Іван Канановіч арганізаваў у Далькавічах падпольную групу, у якую ўваходзілі і дарослыя, і школьнікі. Першы наш сход прайшоў у лесе 5 ліпеня 1941 года. Нас, падлеткаў, было чалавек 20.
Мы, хлопцы і дзяўчаты, былі вушамі і вачамі партызан. Здабывалі каштоўныя звесткі пра размяшчэнне фашысцкіх войскаў, іх колькасць і перамяшчэнні. Нароўні з дарослымі ўдзельнічалі ў дыверсіях і ваенных аперацыях.
Паліцаі пастаянна цягалі нас на допыт (у тым ліку і мяне). Таму не толькі дарослыя, але і мы ведалі, што такое шомпал і нагайка. Спачатку я быў сувязным, а з красавіка 1942-га — партызанам атрада «Барацьба» брыгады «Народныя мсціўцы» імя Варанянскага. У партызаны пайшла ўся наша вялікая сям'я.
— Якім было першае баявое заданне?
— У адзін з ліпеньскіх дзён 1941-га ў вёсцы з'явіліся фашысты і заняліся рабаваннем. Грузілі воз за возам. Пра гэта мы паведамілі ў лес Канановічу. Ён аддаў загад сабрацца са зброяй на дарозе паміж Далькавічамі і Прусавічамі. П'яныя фрыцы не чакалі засады. Тры вазы з чатырох нам удалося адбіць.
— Вашым родным Далькавічам даставалася неаднаразова.
— Як мінімум тройчы. Спачатку вёску спалілі адступаючыя ў 1812 годзе французы, затым у 1920-м — белапалякі, а ў 1943-м — нацысты. Раніцай 13 мая разведчык даклаў камандзіру атрада, што ў кірунку Далькавічаў ідзе 118-ы паліцэйскі спецыяльны батальён. Калі каля 200 карнікаў увайшлі ў вёску, я з таварышамі быў на другім яе канцы. Мясцовых жыхароў мы папярэджвалі, што чакаецца бой. Немцы акружылі Далькавічы з трох бакоў і адкрылі агонь з кулямётаў. Бой доўжыўся некалькі гадзін, але сілы былі няроўныя, і камандаванне атрада аддало загад адыходзіць на другую лінію абароны — у раён вёсак Глебаўшчына і Прусавічы.
Фашысты ж не прыдумалі нічога лепшага, як вымесціць свой гнеў на не паспеўшых сысці сельчанах. Некалькі факелаў — і Далькавічы ахоплены полымем. Але перад тым як спаліць людзей, немцы іх жорстка катавалі: білі палкамі, вязалі калючым дротам, рэзалі нажамі, паралі штыкамі, выколвалі вочы, адразалі насы і вушы...
Дакладна так жа пару тыдняў да гэтага яны здзекаваліся і над маім бацькам, патрабуючы, каб той выдаў партызан. Разам з жандармамі допыт і бацькі, і сельчан вялі камандзір 118-га батальёна маёр Кернер і яго намеснік, былы белагвардзейскі афіцэр, ураджэнец Валынскай вобласці Смоўскі. Ганне Канановіч на спіне выразалі зорку. Здзекаваліся нават над целамі забітых…
— Немцы часта ладзілі блакады партызанам.
— Фашысты, разумеючы ўсю сілу партызанскага руху і жадаючы любой цаной з ім расправіцца, у маі 1943 года абвясцілі антыпартызанскую карную экспедыцыю з кодавай назвай «Котбус». У блакадзе ўдзельнічала каля 70 тысяч немцаў, і доўжылася яна больш за два месяцы. Нягледзячы на істотную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, вораг нічога не змог зрабіць з партызанамі. На Нюрнбергскім працэсе антыпартызанскі «Котбус», паводле справаздач немцаў, паўстаў у лічбах: «…забітых партызан 4500, забіта па падазрэнні ў прыналежнасці да партызан 5000 чалавек».
— На вашым парадным мундзіры не адзін дзясятак узнагарод. Ордэны Айчыннай вайны II ступені, Чырвонай Зоркі і Кутузава III ступені. За што атрымалі першую ўзнагароду?
— За рэйкавую вайну. 14 ліпеня 1943 года Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання прыняла рашэнне аб яе правядзенні на акупаваных немцамі тэрыторыях. Для адначасовага масіраванага ўдару па чыгуначных камунікацыях ворага было прыцягнута 167 партызанскіх брыгад і асобных атрадаў — каля 100 тысяч чалавек. Буйнамаштабная аперацыя праходзіла на тэрыторыі Беларусі, Украіны і Расіі. У ноч з 3 на 4 жніўня 1943 года наша група ўжо працавала на адрэзку Вілейка — Курэнец. Мы прайшлі амаль 30 кіламетраў і знішчылі больш за тысячу рэек. Усяго ж у першую ноч партызанамі трох краін было ўзарвана 42 тысячы рэек. За гэту аперацыю я і быў узнагароджаны медалём «За адвагу». А літаральна праз тыдзень у партызанскай зямлянцы мяне прынялі ў камсамол.
— У жніўні вы разграмілі і Плешчаніцкі гарнізон.
— Гарнізон у Плешчаніцах, дзе былі жандармерыя, гестапа, эсэсаўскія часткі і падраздзяленні, быў добра ўмацаваны. Па перыметры ён быў апаясаны сістэмай акопаў, траншэй і дзотаў. Наш атрад «Барацьба» выступіў увечары 16 жніўня 1943 года. Прайшоўшы 25 кіламетраў, у 4 раніцы мы прыбылі ў раён засяроджання — трохвугольнік паміж вёскамі Падчарніца, Становішча, Круглая Гара і Коргава. Да 7 раніцы ўжо авалодалі пярэднім краем абароны.
Упарцей за ўсё супраціўляліся фашысты, якія заселі ў двухпавярховай школе, дзе быў іх штаб. Але камсорг нашай 3-й роты Андрэй Балас змог падняцца на дах і ўзняць Чырвоны сцяг. У гэтым жа баі Цімафей Шыла закрыў сабой варожую амбразуру, паўтарыўшы подзвіг Аляксандра Матросава. Да 2 гадзін ночы варожы гарнізон быў знішчаны.
— 1944 год — і новая, адна з найбуйнейшых карных аперацый супраць партызан «Кармаран», або «Баклан».
— Яна пачалася 25 мая. Немцы хацелі аднавіць рух па дарогах Докшыцы — Лепель, Мінск — Віцебск і захапіць Бягомль. А для гэтага трэба было расправіцца з партызанскімі злучэннямі Барысаўска-Бягомльскай зоны. Супраць 60-тысячнай арміі карнікаў выступіла крыху больш за 20 тысяч партызан. Акружыўшы народных мсціўцаў каля возера Палік, гітлераўцы, метадычна сціскаючы кальцо, знішчалі на сваім шляху вёскі і хутары, рабавалі і расстрэльвалі мірнае насельніцтва. Немцы хацелі ліквідаваць апошнія ачагі супраціўлення. Скідвалі сотні авіябомбаў, бясконца вялі артылерыйска-мінамётны абстрэл.
Нам любой цаной трэба было знайсці ўразлівае месца ў блакадным кальцы. І ў нас атрымалася. Дзякуючы мясцоваму правадніку наш атрад практычна без адзінага стрэлу абыйшоў усе блокпасты і выйшаў з акружэння. Як толькі пачалася аперацыя «Баграціён», карнікі спешна рэтыраваліся. Цягацца з нашай Чырвонай арміяй ім было не па сілах.
Чэрвень 1979 года.
— 16 ліпеня 1944 года вы былі ў шэрагах тых, хто горда крочыў у страі народных мсціўцаў на партызанскім парадзе ў Мінску.
— 3 ліпеня 1944 года войскамі 1-га і 3-га Беларускіх франтоў вызвалены Мінск. А праз некалькі дзён пасля гэтага паступіў загад усім партызанскім злучэнням з'явіцца ў горад. У сталіцу прыбыла 30 партызанскіх брыгад — больш за 30 тысяч чалавек. У сувязі з гэтым кіраўніцтва БССР вырашыла не абмяжоўвацца мітынгам, а правесці парад. Праўда, атрымаўся ён вельмі незвычайным. Па-першае, не было ўніформы: хто ва што апрануты. Уражвала і зброя: ад новенькага савецкага ППШ або трафейнага нямецкага «шмайсера» да вінтовак Першай сусветнай вайны і нават самаробак, сабраных з розных дэталяў.
Рознае адзенне, розныя ўзросты, розная зброя, але агульная справа, адна Радзіма і адна Перамога!
Мітынг адкрыў даваенны старшыня Мінскага выканкама гарсавета Бударын. Затым выступіў 1-ы сакратар кампартыі Беларусі Панамарэнка. Прыбыў на парад і камандуючы 3-м Беларускім фронтам генерал арміі Чарняхоўскі. Брыгада «Народныя мсціўцы» адкрывала ўрачысты марш. І першым ішоў наш атрад «Барацьба».
За тры гады ў тыле ворага наша брыгада знішчыла 11 000 гітлераўскіх салдат і афіцэраў і звыш 1,5 тысячы ўзяла ў палон. Пусцілі пад адхон 3 браняцягнікі, 161 эшалон, разграмілі 20 варожых гарнізонаў. Таму камбрыг Пакроўскі і загадаў нам першымі ісці ў маршы.
За намі — партызаны брыгад імя Шчорса, Чапаева, «Беларусь», «Буравеснік»… На грудзях многіх ззялі новенькія медалі «Партызану Айчыннай вайны». Пазней гісторыкі скажуць, што без дапамогі партызан было б немагчыма контрнаступленне пад Масквой, гераічная абарона Сталінграда і Курскай дугі, вызваленне Беларусі і Украіны.
— Быў на парадзе і незвычайны баец…
— Так, казёл Малыш — любімец нашага атрада. Пасля пагрому нямецкага гарнізона каля вёскі Курэнец да нас прывязаўся змарнелы казляня. Медсёстры яго пашкадавалі і прывялі ў атрад. З намі Малыш быў да вызвалення Беларусі. Баец ён, вядома, асаблівы — храбры і вынослівы. Падчас доўгіх пераходаў цягаў на спіне сумку з медыкаментамі, а калі ішлі баі, майстэрска хаваўся ад агню за дрэвамі або ў яры. Ні адной міны не зачапіў. Узялі мы яго з сабой і на парад, павязаўшы на грудзі стужку з нацысцкімі ордэнамі і медалямі. На левым баку ў яго вісела ракетніца, а на правым — санітарная сумка. Малыш не баяўся ні шуму тэхнікі, ні разрываў снарадаў. Калі грымнуў аркестр і прагучала каманда «Да ўрачыстага маршу!», ён вырваўся наперад і стаў побач з камандаваннем.
— Пасля парада куды вас накіравалі?
— Да 20 ліпеня брыгаду «Народныя мсціўцы» расфарміравалі, а 21 ліпеня я ўжо быў залічаны ў 7-ю стралковую дывізію войскаў НКУС. Праслужыў у ёй два гады. Удзельнічаў у знішчэнні ачагоў бандытызму.
— Тройчы — у 1973, 1975 і 1987-м гадах — вы давалі паказанні ў дачыненні да нацыстаў.
— Так, супраць Уладзіміра Катрюка, Рыгора Васюры, Васіля Мялешка, Эрыха Кернера, Канстанціна Смоўскага і іншых карнікаў, якія спалілі не толькі Хатынь і Далькавічы, але і многія іншыя беларускія вёскі. Усе іх злачынствы былі даказаны ваенным трыбуналам 1986 года. І калі на Кернера і Смоўскага следчым выйсці не ўдалося, Катрюк пазбег адказнасці, схаваўшыся ў Канадзе, то да Васюры была прымянёна выключная мера пакарання — расстрэл. У 1980-х гадах ён жыў ва Украіне: працаваў намеснікам старшыні калгаса.
Зло павінна і будзе пакарана! Аднаўленне гістарычнай справядлівасці — пацверджанне таго, што злачынствы супраць чалавечнасці не маюць тэрміну даўнасці.
Прадаўжальнікі справы Васіля Даўжонка.
— Пайшоўшы ў адстаўку, вы адкрылі ў сабе пісьменніцкі талент, выдаўшы з дзясятак кніг — «Партызанскія сыны Беларусі», «Іх лёс — мяжа», «Гісторыя Беларусі XVI—XVII стагоддзяў», «Вялікі палкаводзец новага часу» (пра Кутузава), «Сыходзілі ў паход партызаны»…
— Усё гэта — дакументальныя сведчанні. Тэма Вялікай Айчыннай вайны і памяць пра яе — гэта даніна мужнасці савецкіх людзей, многіх з якіх я ведаў асабіста. Гэта памяць пра пакаленне пераможцаў. Наша зямля паліта крывёй. І пра гэта не трэба саромецца гаварыць. У Вялікай Айчыннай вайны не было ўзросту. І стары, і малы кавалі Перамогу. Узяць хаця б маіх школьных таварышаў. Пяцікласніца Зіна Іваноўская расклейвала ў Плешчаніцах лістоўкі. Зімой 1941 года немцы яе схапілі, катавалі. Так нічога і не пачуўшы ад дзяўчынкі, фашысты кінулі яе на двор на разарванне сабакам. Мы заплацілі занадта дорагую цану, каб забыць тых, каму абавязаны жыццём.
Алег Усачоў
Наталля Цішкевіч
