Сёння спаўняецца 55 гадоў з дня адкрыцця мемарыяльнага комплексу "Хатынь"

Думаючы пра Хатынь, беларусы ўспамінаюць тысячы іншых беларускіх вёсак, знішчаных нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Вёску Хатынь ужо не знайсці на картах Беларусі. Гітлераўцы спалілі яе разам са 149 жыхарамі, з якіх 75 дзяцей. Ні ў чым не павінным людзям з вёскі фашысты вынеслі смяротны прысуд. З дамоў у вёсцы гітлераўцы выгналі старыкоў, дзяцей, жанчын і мужчын. Хворых і нямоглых падштурхоўвалі прыкладамі. Усіх сагналі ў хлеў на ўскраіне, у якім калісьці захоўвалася сена. Дарослыя як маглі супакойвалі дзяцей, але трывога з кожнай хвілінай усё мацней ахоплівала іх. Зачыненыя ўнутры, яны не ведалі, што рабілася звонку.

У гэты час некалькі салдат абкладвалі сцены хлява саломай, лілі бензін і запальвалі запалкі. Драўляны хлеў імгненна загарэўся. У дыме задыхаліся і плакалі дзеці. Дарослыя спрабавалі выратаваць дзяцей. Пад націскам дзясяткаў чалавечых цел не вытрымалі і паваліліся дзверы. У палаючай вопратцы, ахопленыя жахам, людзі кінуліся ўцякаць, але тых, хто вырываўся з полымя, фашысты халаднакроўна расстрэльвалі з аўтаматаў і кулямётаў.

Званы Хатыні

На месцы вёскі ў памяць аб загінулых быў створаны мемарыяльны комплекс "Хатынь". Рашэнне аб будаўніцтве мемарыяла было прынята ў 1966 годзе.

У агульным конкурсе на лепшы праект помніка жыхарам спаленай вёскі перамог калектыў архітэктараў, сярод якіх былі Юрый Градаў, Валянцін Занковіч, Леанід Левін, а таксама скульптар Сяргей Селіханаў (народны мастак Беларусі). Першапачаткова меркавалася, што на месцы трагедыі паўстане мемарыял толькі спаленай Хатыні. Аднак затым праект быў перагледжаны, і Хатынь стала помнікам усім спаленым у гады Вялікай Айчыннай вайны вёскам Беларусі. Па апошніх даных, атрыманых у ходзе расследавання крымінальнай справы аб генацыдзе беларускага народа, страшны лёс знішчэння разам з Хатынню цалкам альбо часткова падзялілі не менш за 12 348 сельскіх населеных пунктаў.

Архітэктар Леанід Левін адзначаў: "Праца над праектам захапіла нас. Мы прыдумалі вянцы зрубаў на месцы былых дамоў, абеліскі ў выглядзе пячных труб, але чагосьці не хапала. Зарослая травой поле, сведка трагедыі, захоўвала мёртвую цішыню. І раптам у гэтай шчымлівай душу цішыні нечакана заспяваў жаваранак. Гук! Тут павінен быць гук". Так нарадзілася ідэя званоў Хатыні, якія гучаць над Беларуссю, расказваючы ўсяму свету пра трагедыю беларускіх вёсак, заклікаючы людзей быць пільнымі, каб такое ніколі не паўтарылася.

Будавалі мемарыял усім светам. Граніт быў прывезены з кар'ераў Украіны, белы мармур з Расіі. Першая чарга была завершана ў канцы 1968 года. Урачыстае адкрыццё мемарыяльнага комплексу "Хатынь" адбылося 5 ліпеня 1969 года.

Могілкі вёсак і Дрэва жыцця

Тэматычна хатынскі мемарыял складаецца з некалькіх частак, але мае адзінае кампазіцыйнае рашэнне, якое паўтарае планіроўку былой вёскі.

У цэнтры комплексу – шасціметровая бронзавая скульптура "Нескароны чалавек". Гэта сімвал чалавека, які паўстаў жывым з агню, вынес адтуль цела мёртвага хлопчыка і нясе яго праз гады, вымаўляючы вечнае праклён фашызму, праклён любому злу на Зямлі. Гэта зборны вобраз беларускага селяніна. Яго праобразам паслужыў сведка хатынскай трагедыі Іосіф Камінскі, цудам які застаўся ў жывых. Ён, абгарэлы, зранены, выбраўся з палаючага хлява і сярод трупаў аднавяскоўцаў знайшоў знявечанае цела свайго сына.
Побач са скульптурай – злепленыя гранітныя пліты, якія нагадваюць дах хлява, у якім карнікі спалілі жыхароў Хатыні. На брацкай магіле мармуровы вянок памяці з сімвалічным зваротам загінулых да жывых з просьбай берагчы мір і спакой на Зямлі: "Людзі добрыя, памятайце: любілі мы жыццё і Радзіму нашу, і вас, дарагія. Мы згарэлі жывымі ў агні. Наша просьба да ўсіх: хай смутак і жаль абярнуцца ў мужнасць вашу і сілу, каб змаглі вы зацвердзіць навечна мір і спакой на Зямлі. Каб адныне нідзе і ніколі ў віхуры пажараў жыццё не ўмірала!". З другога боку вянка – адказ жывых загінулым: "Родныя вы нашы. Галавы ў жалобе вялікай схіліўшы, стаім перад вамі. Вы не скарыліся фашысцкім забойцам у чорныя дні ліхалецця. Вы прынялі смерць, але полымя любові да Радзімы нашай савецкай век не пагасне. Памяць пра вас у народзе неўміручая, як вечная наша Зямля і вечна яркае сонца над ёю".

Былая вуліца вёскі выкладзена шэрымі, пад колер попелу, жалезабетоннымі плітамі. У тых месцах, дзе раней былі сельскія дамы, пастаўлена 26 сімвалічных бетонных ніжніх вянцоў зрубаў і столькі ж абеліскаў, якія нагадваюць пячныя трубы, абпаленыя агнём. Перад кожным са спаленых дамоў устаноўлена адчыненая брама як сімвал гасціннасці жыхароў вёскі. На трубах-абелісках – бронзавыя таблічкі з імёнамі тых, хто нарадзіўся і жыў у гэтым доме, а пазней загінуў у агняным палоне. Зверху кожнага абеліска – хатынскі звон.
На тэрыторыі комплексу знаходзіцца адзінае ў свеце Могілкі вёсак – 185 сімвалічных магіл, кожная з якіх нагадвае пра адну са спаленых разам з жыхарамі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, але так і не адноўленых беларускіх вёсак. 186-я не адрадзіўшаяся вёска – гэта сама Хатынь. Кожная сімвалічная магіла спаленай вёскі ўяўляе сабой папялішча, у цэнтры якога размешчаны п'едэстал у выглядзе языка полымя – сімвал таго, што паселішча было спалена. Тут жа ў жалобнай урне захоўваецца зямля знішчанай карнікамі вёскі.

Аднак у ходзе расследавання крымінальнай справы аб генацыдзе беларускага народа былі ўстаноўлены новыя факты. Спіс сёлаў і вёсак, якія падзялілі трагічны лёс Хатыні, гэта значыць тых, якія былі спалены цалкам з жыхарамі і не аднавіліся пасля вайны, дапоўнены новымі населенымі пунктамі. На дадзены момант іх налічваецца не менш за 288.

Яшчэ адзін мемарыяльны элемент хатынскага комплексу – Дрэва жыцця, на галінах якога ў алфавітным парадку пералічаны назвы 433 беларускіх вёсак, спаленых акупантамі разам з жыхарамі, але адноўленых пасля вайны. На мемарыяльнай Сцяне памяці ўстаноўлены памятныя пліты з назвамі 260 лагераў смерці і месцаў, дзе фашысты масава знішчалі на тэрыторыі Беларусі людзей. У памяць аб загінулых гарыць Вечны агонь.

Кожны з элементаў хатынскага мемарыяла мае сваю сімволіку, у якой заключаны глыбокі сэнс і арыгінальнае рашэнне тэмы перажытай жыхарамі нашай краіны ў гады Вялікай Айчыннай вайны трагедыі, непакорлівасці і мужнасці беларускага народа.

Памяць жывая

У 2004 годзе, да 60-годдзя вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, па даручэнні Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі была праведзена рэканструкцыя Дзяржаўнага мемарыяльнага комплексу "Хатынь". 24 красавіка 2004 года, у дзень правядзення рэспубліканскага суботніка, Прэзідэнт Беларусі прыняў удзел у работах па аднаўленні мемарыяльнага комплексу.

Рэканструкцыя была завершана да 25 чэрвеня 2004 года. 1 ліпеня 2004 года, напярэдадні 60-годдзя вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, у Хатыні адбыўся ўрачысты мітынг. Комплекс "Хатынь" наведалі лідары Беларусі, Расіі і Украіны.

18 сакавіка 2023 года на тэрыторыі мемарыяльнага комплексу "Хатынь" адбылася цырымонія асвячэння царквы Раства Найсвяцейшай Багародзіцы, адноўленай па вобразе і падабенстве таго храма, які быў тут раней. Пабудаваць копію царквы ўдалося дзякуючы таму, што ў Нацыянальным гістарычным архіве захаваліся апісанні хатынскага храма канца XVIII стагоддзя.

У дзень 80-й гадавіны трагедыі вёскі Хатынь, 22 сакавіка 2023 года, у мемарыяльным комплексе адбылося адкрыццё экспазіцыі новага Музея памяці ахвяр беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

У 2023 годзе мемарыяльны комплекс "Хатынь" наведалі больш за 500 тыс. чалавек.
Попел Хатыні павінен стукаць у нашы сэрцы

Трагедыя Хатыні – не выпадковы эпізод вайны, а адзін з тысяч фактаў, якія сведчаць аб накіраванай палітыцы генацыду гітлераўскай Германіі адносна насельніцтва Беларусі.

8 лютага 2024 года ў Беларусі пачаўся судовы працэс па справе Уладзіміра Катрюка, вядомага як кат Хатыні. Увосень 1941 года ён добраахвотна ўступіў у арганізацыю ўкраінскіх нацыяналістаў, а затым (не пазней за студзень 1943 года) увайшоў у склад узброенай арганізаванай злачыннай групы – 118-га батальёна ахоўнай паліцыі. Сумесна з іншымі карнікамі, з'яўляючыся камандзірам аддзялення, ён рэалізоўваў агульную з нацысцкімі злачынцамі мэту планамернага знішчэння беларускага народа шляхам забойстваў, пазбаўлення людзей жылля, адзення і прадуктаў харчавання. Катрюку ўдалося пазбегнуць адказнасці. Ён схаваўся ад правасуддзя і пражываў у Канадзе да сваёй смерці. 18 сакавіка 2024 года Вярхоўны Суд Беларусі прызнаў Уладзіміра Катрюка вінаватым у здзяйсненні генацыду, гэта значыць злачынстве, прадугледжаным арт. 127 КК. У дачыненні да яго быў вынесены абвінаваўчы прысуд без прызначэння пакарання.

У гісторыі беларускага правасуддзя такі працэс праводзіўся ўпершыню. Па словах намесніка генеральнага пракурора Аляксея Стука, яго значэнне складаецца ў захаванні памяці аб подзвігу і ахвярах беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны, аднаўленні гістарычнай справядлівасці і забеспячэнні прынцыпу непазбежнасці пакарання. Ён таксама падкрэсліў, што гэта першае судовае рашэнне, але не апошняе. У бліжэйшы час у суды Беларусі будуць накіраваны і іншыя справы такой катэгорыі.

Філіялы Дзяржаўнага мемарыяльнага комплексу "Хатынь"

У ДМК "Хатынь" ёсць два філіялы: мемарыяльныя архітэктурна-скульптурныя комплексы "Дальва" і "Курган Славы". Абодва ўключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

Комплекс "Дальва" быў узведзены ў памяць аб жыхарах вёскі Дальва. Знаходзіцца на 77-м км трасы Мінск – Віцебск, на месцы былой вёскі Дальва Лагойскага (былога Плешчаніцкага) раёна Мінскай вобласці. 19 чэрвеня 1944 года вёска была спалена разам з жыхарамі. У агні пажару загінулі 44 чалавекі, у тым ліку 29 дзяцей, 13 жанчын і 2 мужчын.

У 1955 годзе на месцы брацкай магілы з парэшткамі жыхароў былой вёскі пастаўлены помнік. У 1963 годзе яго замянілі на абеліск з пяціканцовай зоркай. А ў 1972 годзе ў Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце абвясцілі конкурс на лепшы праект помніка вёсцы Дальва. Пераможцам стаў трэцякурснік аддзялення скульптуры мастацкага факультэта, выхаванец народнага мастака Беларусі скульптара Андрэя Ануфрыевіча Бембеля – Уладзімір Церабун. Праект стаў яго дыпломнай работай.
Мемарыял "Дальва" будаваўся на грамадскіх пачатках. Ініцыятарам гэтай працы быў адзіны ацалелы сведка трагедыі вёскі Дальва Мікалай Пятровіч Гірыловіч, які ўсё жыццё прысвяціў захаванню памяці пра аднавяскоўцаў.

Адкрыты 15 ліпеня 1973 года комплекс паўтарае планіроўку былой вёскі Дальва. Кампазіцыя мемарыяла складаецца з асобных элементаў, свабодна размешчаных у прасторы, і займае плошчу 5 га.

У 2009 годзе на тэрыторыі мемарыяла была створана новая экспазіцыя "Дальва: гераізм, трагедыя, міласэрнасць", дзе сабраны архіўныя фатаграфіі і дакументы, якія расказваюць пра гісторыю вёскі пачынаючы з канца XVII стагоддзя.

Мемарыяльны комплекс "Курган Славы" быў створаны на 21-м км шашы Мінск – Масква (М1) у гонар завяршэння аперацыі па вызваленні Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У аперацыі пад кодавай назвай "Баграціён" прымалі ўдзел чатыры фронты: 1-ы Беларускі, 2-і Беларускі, 3-і Беларускі і 1-ы Прыбалтыйскі, пад камандаваннем праслаўленых палкаводцаў К.К. Ракасоўскага, Г.Ф. Захарава, І.Д. Чарняхоўскага і І.Х. Баграмяна, а таксама маракі Дняпроўскай ваеннай флатыліі і эскадрылля французскіх лётчыкаў-добраахвотнікаў "Нармандыя". Неацэнную дапамогу арміі аказалі беларускія партызаны.

Скульптары Андрэй Бембель і Анатоль Арцімовіч, архітэктары Леў Міцкевіч і Алег Стаховіч, распрацоўваючы ансамбль "Курган Славы Савецкай Арміі – вызваліцельніцы Беларусі", імкнуліся да суровай і строгай прастаты. Дзякуючы гэтаму зямля, бетон і метал ажылі і загаварылі, нагадваючы пра народны подзвіг.

У падножжа кургана была закладзена зямля гарадоў-герояў Масквы, Ленінграда, Валгаграда, Севастопаля, Адэсы, Кіева і Брэсцкай крэпасці-героя. Урачыстае адкрыццё Кургана Славы адбылося 5 ліпеня 1969 года.

У 2015 годзе была праведзена маштабная рэканструкцыя мемарыяльнага комплексу з абнаўленнем сістэмы асвятлення і ўстаноўкай каскада сонечных батарэй. Нароўні з Хатынню і Брэсцкай крэпасцю Курган Славы стаў адным з самых знакамітых помнікаў, прысвечаных падзеям Вялікай Айчыннай вайны.

У гэтым годзе, 3 ліпеня, Беларусь адзначыла 80-годдзе вызвалення ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Да гэтай даты былі праведзены работы па абнаўленні Кургана Славы.

Мемарыяльны комплекс "Хатынь" уключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурнай спадчыны. Сюды едуць людзі з розных краін, каб аддаць даніну памяці ўсім загінулым у полымі ваеннага ліхалецця беларусам. Хатынь назаўжды застанецца страшным сімвалам тысяч беларускіх вёсак і сёлаў, знішчаных у гады Вялікай Айчыннай вайны. Званы Хатыні – гэта памяць і перасцярога ўсяму свету пра тое, што бяда, якая здарылася тут, больш ніколі не павінна паўтарыцца.